شرح : مقصود از اين فصل اثبات اين جهت است كه واجب الوجود نه جسم است نه جسمانى . « جسم » جوهرى است كه در او سه بعد متقاطع مىتوان فرض نمود ، و « جسمانى » يعنى چيزى كه از حالات و عوارض جسم است چون سفيدى و سياهى و نرمى و درشتى . امّا اينكه واجب الوجود جسمانى نيست زيرا هر امر جسمانى نيازمند به موضوع و محلّ خود يعنى جسم است ، و نسبت موضوع به عرض نظير نسبت علّت است به معلول ، و همان طورى كه هر معلول واجب بالعلة است نه واجب بالذات ، هر عرض واجب بالموضوع است نه واجب بالذات ؛ پس واجب الوجود جسمانى نيست زيرا جسمانى بودن ملازم با عرض بودن است . و اما اينكه واجب الوجود جسم نيست به همان دلائلى كه براى اثبات بساطت و عدم تركيب واجب الوجود اقامه شد ، و به دلائلى كه بر توحيد اقامه شد . ما قبلًا اثبات كرديم كه واجب الوجود مركّب و قابل انقسام نيست ، امّا هر جسم مركّب و قابل انقسام است ، پس واجب الوجود جسم نيست و جسم واجب الوجود نيست ؛ و ديگر آنكه اثبات كرديم واجب الوجود واحد است ، امّا هر جسمى از اجسام عالم جسمى ديگر از نوع خود يا از غير نوع خود دارد و به هر حال جسم از حقايقى است كه فرد ديگر از نوع خود دارد ، و در ادلّهء توحيد اثبات شد كه واجب الوجود نمىتواند از نوع خود فردى داشته باشد بلكه اساساً واجب الوجود طبيعت نوعى نيست و مماثل پذير نمىباشد ( لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ) « 1 » . قوله : « اشارة : واجب الوجود لا يشارك شيئا من الاشياء فى ماهية ذلك الشىء ، لأنّ كل ماهية لما سواه مقتضية لامكان الوجود . و اما الوجود فليس بماهية لشىء ، و لا جزء من ماهية شىء ، اعنى الاشياء التى لها ماهية لا يدخل الوجود فى مفهومها ، بل هو طار عليها . فواجب الوجود لا يشارك شيئا من الاشياء فى معنى جنسىّ و لا نوعىّ ، فلا يحتاج اذن الى أن ينفصل عنها بمعنى فصلىّ او عرضىّ ، بل هو منفصل بذاته . . . » شرح : اين فصل در مقام بيان وجه امتياز ذات واجب از ساير موجودات است .

--> ( 1 ) . شورى / 11 .